محروم بودن از حس شنوایی فقط به مفهوم نشنیدن صدا نیست، بلکه این مساله به نوبه خود باعث بروز مشکلاتی همچون اختلال در گفتار و برقراری ارتباط با محیط و اطرافیان می‌شود. همچنین این نقص موجب محرومیت‌های اجتماعی و فردی زیادی می‌شود که با وجود آنها فرد قادر به دست یافتن بسیاری از موقعیت‌های مهم زندگی‌اش نخواهدشد. از آنجا که کم‌شنوایی و ناشنوایی یکی از نقایص شایع در اطفال است و درمان نکردن به موقع این نقص موجب پیشرفت آن واز دست دادن سایر توانمندی‌های نوزاد می‌شود، لذا آگاهی والدین از این مساله و مشکلات پیرامون آن قابل تامل است. نکته قابل توجه این است که چه نقایص شنوایی در نوزادان به نقص تکلم آنان منجر می‌شود؟ در این رابطه و برای پاسخ به سوالاتی پیرامون این موضوع گفت‌وگویی با دکتر لیلا اسلامی، متخصص گوش و حلق و بینی ترتیب دادیم تا بیشتر پیرامون این مطلب بحث کنیم.

به طور کلی کم‌شنوایی در کودکان چگونه و به چه دلایلی ایجاد می‌شود؟

لازم است پیش از پرداختن به نحوه ایجاد نقص شنوایی آن را به 2 دسته مادرزادی و اکتسابی تقسیم کنیم. در دسته اول نقص شنوایی معمولا در بدو تولد یا با شروع تاخیری در سال‌های بعد از تولد ایجاد می‌شود و پای مسائل ارثی، فامیلی و ژنتیکی مطرح است. در دسته دوم یا اکتسابی نقش عفونت‌ها، داروها، ضربه‌های صوتی و... در میان است. در موارد ارثی و خانوادگی، تشخیص سریع برای بازتوانی نوزاد و کودک مهم است، اما متاسفانه پیشگیری از این موارد نقش کمتری دارد. دردسته دوم یا موارد اکتسابی نیز پیشگیری، نقش اول را دارد و در صورت تثبیت بیماری، تشخیص بموقع و بازتوانی در درجه دوم اهمیت قرار خواهد داشت. توجه داشته باشید که صرف نظر از نحوه ایجاد نقص شنوایی، تشخیص سریع آن نیز اهمیت دارد، چرا که نوزادان و کودکان قادر به بیان مشکلات خود نیستند و این والدین و پزشکان هستند که باید با آموزش و آگاهی‌های لازم این نقص را سریع شناسایی و اقدام به درمان آن کنند.

درجات مختلف کم‌شنوایی در کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

با توجه به شیوع زیاد نقص شنوایی حسی عصبی مادرزادی (یک تا 3 مورد از هزار تولد زنده) و عوارض ناشی از تاخیر تشخیص آن، در سال‌های اخیر تست‌های غربالگری متفاوتی ابداع شده که به تشخیص زودهنگام کمک می‌کند. خوشبختانه این تست در اکثر مراکز کشور ما نیز موجود است و انجام می‌شود؛ آزمون oAE یا گسیل‌های صوتی از گوش، روش غیرتهاجمی‌ و کم‌هزینه مطلوبی است. در واقع با این روش بدون آن‌که تعرضی به حلزون شنوایی وارد شود، پنجره‌ای مستقیم به حلزون باز می‌کنیم و از عملکرد فیزیولوژیکی آن اطلاعاتی کسب می‌کنیم. بهتر است در چند هفته اول بعد از تولد این تست انجام شود (ترجیحا قبل از ترخیص از بیمارستان). تفسیر این تست به عهده کارشناس شنوایی سنجی و پزشک متخصص است، زیرا موارد مثبت و منفی کاذب در این تست دیده می‌شود. همچنین شناسایی و توجه به رفتارهای نوزادان و واکنش‌های طبیعی آنها در برابر صدا مهم است. نوزادان در 4 هفتگی در واکنش به صداهای محیطی حرکات بدنی انجام می‌دهند و در 8 هفتگی به صداها گوش می‌کنند و در 12 هفتگی با گوش کردن به موسیقی، واکنش‌های گفتاری (گفتن اَه و بَه) نشان می‌دهند. بنابراین توجه والدین به این واکنش‌ها در بررسی وضعیت شنوایی نوزادان کمک‌کننده است. درکودکان بزرگ‌تر اغلب نقایص شنوایی یک طرفه، دیر تشخیص داده می‌شود، زیرا کودک فقط در تشخیص جهت صدا مشکل دارد و در صورت نرمال بودن شنوایی طرف مقابل مشکلی در ارتباط، آموزش و تکلم پیدا نخواهد کرد. در مجموع پیشنهاد ما انجام تست غربالگری نوزادان و توجه به و اکنش‌های طبیعی نوزادان در برابر صداست. در کودکان بزرگ‌تر نیز پرسش از آنها و معاینه توسط پزشک و انجام تست‌های شنوایی‌سنجی کمک‌کننده است.

باتوجه به شیوع زیاد نقص مادرزادی شنوایی حسی عصبی و عوارض ناشی از تاخیر تشخیص آن، در سال‌های اخیر تست‌های غربالگری متفاوتی ابداع شده که به‌تشخیص زودهنگام کمک می‌کند

درمان این کودکان چگونه انجام می‌شود و تاخیر درمان باعث ایجاد چه عوارضی می‌شود؟

درمان این کودکان با توجه به نوع نقص شنوایی (هدایتی، حسی و عصبی)، شدت آن، یک طرفه یا دو طرفه بودن، زمینه ایجاد آن، سن تشخیص آن و... متفاوت است، اما باید به این نکته توجه کرد که شناسایی زودهنگام از عوارض عدم درمان می‌کاهد، اما اگر به هر دلیلی نتوانیم نقایص شنوایی متوسط تا شدید در نوزادان زیر 6 ماهگی را تشخیص بدهیم و کودک 6 ماهگی را رد کند، با عوارض تکلمی ‌در آینده روبه‌رو خواهیم بود که برای جبران آن باید هزینه و وقت زیادی صرف کنیم. هرچه تشخیص به تعویق بیفتد، عوارض نقص آموزش، صدمات اجتماعی، روانی و... به مجموعه اضافه خواهد شد. همچنین گفتنی است در نقایص شنوایی خفیف تا متوسط میزان عوارض کمتر است.

چه توصیه‌هایی به والدین برای پیشگیری و درمان دارید؟

اول از همه والدین باید در روزهای اول تولد با انجام تست غربالگری، وضعیت شنوایی فرزندانشان را بررسی کنند.

همچنین درصورت وجود نقص در شنوایی نوزاد، بازتوانی کودکشان را پیگیری کنند؛ برای جلوگیری از سایر مشکلات اجتماعی مانند تکلم، آموزش و یادگیری باید بازتوانی‌های کودک هرچه سریع‌تر شروع شود.

البته والدین نوزادانی که ریسک بالاتری برای نقایص شنوایی در آنها وجود دارد باید دقت بیشتری کنند. این ریسک‌ها عبارتند از: آنومالیمای اسکلتال سر و صورت، سندرم TORCH و سابقه فامیلی مثبت از نقایص شنوایی در والدین و عفونت‌های داخل رحمی‌.

وزن کمتر از 1500 گرم در بدو تولد، افزایش زردی خون به حدی که منجر به تعویض خون شود، مصرف داروهای مسمومیت‌زا برای گوش در ابتدای تولد، ابتلا به مننژیت باکتریال، آپگار زیر 6 در 5 دقیقه اول بدو تولد.

در ضمن خردسالان و کودکان در سن آموزش باید بعد از ابتلا به عفونت‌های گوش، ضربات گوش و ابتلا به بیماری‌هایی مثل اوریون، مننژیت و هر بیماری تب‌دار شدید، حتما از لحاظ شنوایی کنترل شوند. فراموش نکنید در صورت وجود مشکلاتی در شنوایی، همکاری والدین در بازتوانی کودک هنگام ابتلا به نقص شنوایی، در سال‌های اول زندگی نقش حیاتی دارد.